Istoria prinsă în datele recensământului din 1926 potrivit RTÉ RnaG

(This article is produced by our Gaeltacht team. You can read an English version of this piece here)
TÁ CRAOLTÓIR RTÉ Raidió na Gaeltachta, Gormfhlaith Ní Thuairisg, i measc seisear pearsaí aitheanta a fuair réamhfhéachaint ar shonraí Dhaonáirimh 1926 agus tá siad ag roinnt an t-eolas a fuair siad agus an tionchar a d’imir sé orthu féin i sraith nua faisnéise a chraolfar ar theilifís an deireadh seachtaine seo chugainn.
Craolfar an chéad chlár de dhá chlár sa tsraith ‘Come to your Census’ an Domhnach beag seo ar RTÉ 1 agus ar na pearsaí eile atá páirteach sa tsraith tá an ceardchumannaí Mick Lynch, an t-ailtire Dermot Bannon, an aisteoir Eileen Walsh, an scríbhneoir Joseph O’Connor agus an craoltóir RTÉ Radio 1 Louise Duffy.
Sa chéad chlár atá craoltóir RTÉ RnaG ag insint scéal a teaghlaigh, a raibh ina gcónaí i gConamara i 1926, in éineacht le Lynch a théann ar bhóithrín na smaointe go Corcaigh arbh as a mhuintir agus Bannon a roinneann scéal a mhuintir a raibh cónaí orthu sa Cheapach Choinn i bPort Láirge.
Agus í ag labhairt le The Journal, mhínigh Gormfhlaith nach raibh spéis aici bheith páirteach sa chlár ar dtúis mar nár chreid sí go raibh “tada eisceachtúil nó difriúil nó, i ndáiríre, an-shuimiúil faoi mo mhuintir, le hais aon dream eile, bhfuil fhios agat?”
“Bhíomar chomh cosúil le haon teaghlach eile i gConamara, anois agus ag an am sin.”
Ach theastaigh uaithí, mar a deireann sí le linn an chláir, a fháil amach an raibh an saol a chaith a sinsir ar an Lochán Beag i gceantar Cois Fharraige i gConamara — a luaitear go minic le bochtaineacht agus imirce — eisceachtúil, an raibh sé difriúil ón saol a raibh ag pobail eile ar fud Chonamara.
Timpeall ar am an daonáirimh, bhog a muintir go dtí Bóthar an Rí a raibh congarach a dhóthain don Lochán Beag. Bhí a hathair mór, Seáinín Beag, ina chónaí ann lena bhean agus bhí triúr gasúir acu.
Cailleadh a bhean den eitinn agus phós sé arís agus bhí cúigear páiste eile acu, athair Ghormfhlaith ina measc, agus ansan cailleadh dara bhean Sheáin Bheag, an uair seo den ngalair pneimóine, tráth go raibh a hathair trí bliana d’aois. Bhí dearthar eile tar éis bás a fháil tamall roimhe sin.
Advertisement
Is amhlaidh go raibh sé ag obair ar an gcladach, tháinig sé abhaile ag rá go raibh tinneas cinn air agus cailleadh é. Seán ab ainm dó.
Le linn an chuid seo den chlár, tá Gormfhlaith ag labhairt lena dearthar féin, Lochlainn, agus pléann siad cuid de chúinsí na linne le chéile. Agus í ag caint faoi na tragóidí seo, tá seo le rá ag Gormfhlaith:
“Táim ag ceapadh nach raibh tuiscint cheart agamsa i ndáiríre chomh coitianta is a bhí an bás.”
“Bhí. Bás agus bochtaineacht. Bhí an saol an-dian,” an freagra a thug a dearthar.
Taca an ama sin agus ó dheireadh an 19ú aois, bhí sé aitheanta go raibh Conamara uilig plódaithe. Bhí an iomarca daoine ina gcónaí ann